Zanieczyszczenia powierzchni ziemi i remediacja

Problem zanieczyszczenia powierzchni ziemi może dotyczyć praktycznie każdego rodzaju nieruchomości gruntowej, szczególnie na terenach miejskich i poprzemysłowych, czyli w zasadzie wszędzie tam, gdzie działalność człowieka zostawiła swoje piętno. Prawidłowe określenie zanieczyszczenia powierzchni ziemi oraz wybór skutecznej metody oczyszczania, przy jednoczesnym spełnianiu wymogów prawnych, to zadanie dla specjalistów.

Historia terenu, działalność prowadzona w przeszłości, czy inne przesłanki wskazujące na możliwość wystąpienia zanieczyszczenia, są kluczowe przy podejmowaniu decyzji o przeprowadzeniu badań gleby i ziemi. Warto być przezornym i posiadać dokument określający stopień zanieczyszczenia gleby, zwłaszcza gdy chcemy nabyć lub sprzedać nieruchomość. Stan jakości powierzchni ziemi ma wpływ na jej wartość, więc na podstawie wykonanych badań można negocjować jej cenę. Władający powierzchnią ziemi, na której występuje zanieczyszczenie lub sprawca zanieczyszczenia, jest zobowiązany do przeprowadzenia remediacji.

Początki remediacji w Polsce sięgają lat 90 tych XX w. i związane są z upadkiem rządu komunistycznego – jednym ze skutków tych zmian była prywatyzacja gruntów. Ogrom terenów zanieczyszczonych produktami naftowymi pozostawiły Jednostki Armii Radzieckiej „JAR” (bazy magazynowe, lotniska). Wcześniej nie istniały procedury prawne dla ochrony powierzchni ziemi. Przekształcenia własnościowe wymusiły konieczność ustalenia sposobu postępowania ze skażonymi terenami. Oczyszczanie tych terenów finansowane było przez Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Pierwsze przepisy prawne były niedoprecyzowane co do odpowiedzialności za zanieczyszczenie i opierały się na konserwatywnym podejściu tj. obowiązku bezwarunkowego oczyszczenia gruntu. Wraz ze wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej, na rynek krajowy zaczęły wchodzić podmioty zagraniczne, które posiadały wewnętrzne wytyczne środowiskowe i oczekiwały usług środowiskowych na wysokim poziomie. Lokalne firmy konsultingowe zaczęły konkurować z zagranicznymi. Sytuacja prawna uległa poprawie 30 kwietnia 2007 roku, wraz z wprowadzeniem unijnej zasady „zanieczyszczający płaci”. Ten doskonały w swej prostocie imperatyw uregulował kwestie odpowiedzialności za zanieczyszczenie powierzchni ziemi, jednak odnosił się do skażeń, które powstały po tej dacie. Ten okres to także początek boomu deweloperskiego, który wprowadził nowego klienta, dla którego jakość powierzchni ziemi miała znaczenie przy transakcjach kupna-sprzedaży. Prawdziwy przełom nastąpił we wrześniu 2014 r.: ustawodawca uporządkował definicję remediacji, sprecyzował kwestie odpowiedzialności za „stare” (historyczne) zanieczyszczenia, wprowadził ocenę ryzyka dla zdrowia ludzi i środowiska oraz określił szczegółowo sposób prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi. 

Historyczne zanieczyszczenie to z takie, które powstało przed 30 kwietnia 2007 r. lub wynika z działalności zakończonej przed tą datą lub zostało spowodowane przez emisję i zdarzenie, od którego minęło ponad 30 lat. Zanieczyszczenie, które powstało po tej dacie, to szkoda w środowisku w powierzchni ziemi. Odpowiedzialność za historyczne zanieczyszczenie ponosi władający terenem i to on jest zobowiązany do przeprowadzenia remediacji, chyba że udowodni i wskaże konkretnego winowajcę. Odpowiedzialność za szkodę w środowisku ponosi sprawca.

Jak przebiega proces remediacji?

Sposób wykonania badań określa rozporządzenie. Przy dokonywaniu oceny zanieczyszczenia gleby i ziemi należy stosować podany podział gruntu, przeprowadzić etapy identyfikacji terenu, opierać się na podanych metodykach referencyjnych, a wyniki badań porównywać do dopuszczalnych zawartości substancji określonych w załączniku do rozporządzenia.

Remediacja to poddanie gleby, ziemi i wód gruntowych działaniom mającym na celu usunięcie lub zmniejszenie ilości substancji powodujących ryzyko, ich kontrolowanie oraz ograniczenie rozprzestrzeniania się. Obecnie ustawodawca bierze pod uwagę, iż bezcelowe jest prowadzenie remediacji wbrew realiom ekonomicznym lub technicznym i jako cel wyznacza doprowadzenie zanieczyszczonego terenu do stanu, w którym nie będzie on stwarzał zagrożenia dla zdrowia ludzi lub stanu środowiska, mając na względzie sposób jego zagospodarowania. Remediacja może także polegać  na samooczyszczaniu.

Zakres działań remediacyjnych zależy od wyników oceny występowania znaczącego zagrożenia dla zdrowia ludzi lub stanu środowiska, którą należy przeprowadzić przed dokonaniem wyboru metody. Ocena ta uwzględnia właściwości zanieczyszczenia i parametry środowiska oraz tego jak człowiek mógłby być narażony na jego działanie. Istnieje możliwość zwolnienia z obowiązku przeprowadzenia remediacji w przypadku gdy ocena ta wykaże, że zanieczyszczona ziemia nie stwarza znaczącego zagrożenia dla zdrowia ludzi oraz stanu środowiska. Obecnie trwają prace nad rozporządzeniem określającym referencyjne metodyki modelowania migracji zanieczyszczeń w powierzchni ziemi.

Mankamentem polskiego ustawodawstwa w zakresie ochrony powierzchni ziemi jest kwestia oczyszczania wód gruntowych, która nie jest jak dotąd jasno uregulowana.

Arcadis oferuje kompleksowe usługi doradcze od oceny stanu zanieczyszczenia, przez identyfikację ryzyk dla środowiska naturalnego i zdrowia ludzkiego, doradztwo formalno-prawne, po wykonanie remediacji. Dzięki działaniom Arcadis oczyszczono i przekształcono szereg skażonych terenów poprzemysłowych w tereny nadające się do zagospodarowania w atrakcyjnych inwestycyjnie lokalizacjach w całym kraju.

Katarzyna Jankowska

Starszy Specjalista ds. Środowiska Wyślij wiadomość